Lời giải: Chứng minh chặt chẽ có máy tính hỗ trợ của Tucker bằng số học khoảng (1999)
Năm 1963, nhà khí tượng học Edward Lorenz mô phỏng một mô hình đơn giản hóa mạnh về đối lưu khí quyển trên một máy tính đời đầu và phát hiện điều gây sửng sốt: quỹ đạo không bao giờ ổn định vào một điểm cố định hay một chu kỳ lặp lại, mà thay vào đó vẽ nên một hình xoắn kép vô hạn, không bao giờ khép kín, giống hình cánh bướm, và những thay đổi nhỏ ở điểm xuất phát dẫn tới những đường đi dài hạn hoàn toàn khác nhau. Đây chính là nguồn gốc của ý tưởng phổ biến về "hiệu ứng cánh bướm".
Nhưng một mô phỏng máy tính, dù hình ảnh có ấn tượng đến đâu, không phải là một chứng minh: sai số làm tròn dấu phẩy động tích lũy trong một hệ hỗn loạn, nên hình ảnh trên màn hình có thể chỉ là nhiễu số học được khoác lên trông giống hỗn loạn thực sự, chứ không phải một đối tượng toán học thực. Năm 1998, Steve Smale liệt kê điều này là bài toán thứ trong danh sách các thách thức toán học cho thế kỷ 21 của ông: hãy chứng minh chặt chẽ rằng hình ảnh của Lorenz là thực.
Hệ phương trình Lorenz , , ra đời như một phép cắt cụt tàn nhẫn của khai triển Fourier cho đối lưu Rayleigh–Bénard — Lorenz chỉ giữ ba mode — và tại chúng hiển thị attractor hai thùy nổi tiếng trong mọi mô phỏng số. Nhưng mô phỏng không phải chứng minh: quỹ đạo dấu phẩy động không bóng theo điều gì chặt chẽ, và hành vi quan sát được về logic vẫn tương thích với một quỹ đạo tuần hoàn bền cực dài, hoặc một attractor chỉ tồn tại trong sự tích luỹ sai số làm tròn.
Smale đưa câu hỏi thành bài 14 trong danh sách 1998 "Mathematical Problems for the Next Century": hệ Lorenz ở tham số cổ điển có nâng một strange attractor bền — tồn tại dưới nhiễu loạn nhỏ của trường vectơ — không? Rào cản cho một chứng minh cổ điển là cấu trúc. Gốc toạ độ là điểm yên ngựa nằm ngay trong attractor, nên hệ là singular-hyperbolic chứ không uniformly hyperbolic: quỹ đạo đi gần yên ngựa tuỳ ý, nơi co theo hai phương gặp giãn theo một phương, và thời gian quay lại mọi thiết diện phình vô hạn gần đa tạp bền.
Chứng minh 1999 của Tucker (chi tiết đầy đủ trong "A rigorous ODE solver and Smale's 14th problem", Found. Comput. Math. 2002) trả lời khẳng định bằng cách tách không gian pha thành một lân cận của gốc, xử lý bằng phân tích chính xác, và phần bù của nó, xử lý bằng tính toán số học khoảng được kiểm với chặn sai số chặt tới mức máy — ví dụ đầu tiên một câu hỏi hệ động lực thực sự mở được giải quyết bằng số học có thẩm định.
- Hút tử lạ
- Một miền bị chặn trong không gian pha mà các quỹ đạo lân cận bị hút vào và không bao giờ rời khỏi, nhưng chuyển động trên đó là hỗn loạn (nhạy cảm với điều kiện ban đầu) chứ không tuần hoàn; mặt cắt của nó thường có cấu trúc fractal, chiều không nguyên.
- Điểm cân bằng kiểu yên
- Một điểm cố định của hệ động lực mà quỹ đạo bị hút theo một số hướng nhưng bị đẩy theo hướng khác, giống một quả bóng cân bằng trên yên ngựa: ổn định nếu đẩy nhẹ theo hướng trước-sau, không ổn định nếu đẩy theo hướng trái-phải.